اثر خستگی دیجیتال بر یادگیری و تمرکز کودکان

•   آرشیو : نسخه تابستان 1405 - جلد اول
•   کد پذیرش : 141215
•   موضوع : سایر شاخه‌ها
• نویسنده/گان : | هاجر جمشیدی بیاتی
•   زبان : فارسی
•   نوع مقاله : پژوهشی
•   چکیده مقاله به فارسی : با ورود شتابان فناوری‌های دیجیتال به عرصه تحصیل، هم مدت زمان مواجهه با صفحه‌نمایش و هم انبوه تکالیف دانش‌آموزان به شدت افزایش یافته و این امر نگرانی‌هایی روزافزون را نسبت به پدیده خستگی دیجیتال در میان آنان برانگیخته است. هدف از این پژوهش اثر خستگی دیجیتال بر یادگیری و تمرکز کودکان است. روش پژوهش از نوع توصیفی-تحلیلی و با استفاده از مطالعات کتابخانه‌ای انجام شده‌است. نتایج مطالعات تجربی نشان دادند که حواس‌پرتی‌های دیجیتال در حین انجام تکالیف تحصیلی، عملکرد یادگیری را کاهش می‌دهند. همچنین، شواهد حاکی از آن بود که محتوای تند و پرشتاب (مانند ویدیوهای کوتاه) ظرفیت توجه و تمرکز دانش‌آموزان را کاهش داده و وابستگی به محرک‌های سریع را افزایش می‌دهد. مرور تحقیقات نشان داد که خستگی دیجیتال می‌تواند از طریق مکانیسم‌های مختلفی از جمله اضافه بار شناختی، چندوظیفه‌گی رسانه‌ای، اختلال در کیفیت خواب و کاهش تعاملات چهره به چهره، بر یادگیری و تمرکز کودکان تأثیر منفی بگذارد. با این حال، رابطه بین استفاده از فناوری و پیامدهای شناختی خطی و یکسان نیست و تحت‌تأثیر عوامل زمینه‌ای مانند سن، نوع محتوا، میزان استفاده و نقش والدین قرار دارد. خستگی دیجیتال یک پدیده واقعی است که می‌تواند ظرفیت توجه و یادگیری کودکان را تضعیف کند. با این حال، فناوری به خودی خود نه مفید است و نه مضر؛ نحوه استفاده از آن تعیین‌کننده اصلی اثرات است. مدیریت زمان صفحه‌نمایش، تقویت سواد رسانه‌ای، و ایجاد تعادل بین فعالیت‌های آنلاین و آفلاین، راهبردهای کلیدی برای محافظت از سلامت شناختی کودکان در عصر دیجیتال هستند.
•   لیست منابع : [1] احمدی، صدیقه و باقرزاده جلیلوند، سارا. (1403). رابطه مدت زمان استفاده از صفحات نمایش الکترونیکی و مشکلات روانشناختی - رفتاری در نوجوانان: یک مطالعه مروری سیستماتیک، نشریه رویش روان‌شناسی، 13(6)، 53-66.
  [2] ایقاسی، فرزانه، آذرطوس، زهرا، کاظمی، مریم، محمدی، اشرف. (1404). بازتعریف نقش مدرسه در مدیریت «خستگی شناختی و فرسودگی ذهنی دانش‌آموزان» در عصر زیست دیجیتال و آموزش ترکیبی با رویکرد تربیت پایدار و سلامت محور. اولین همایش بین‌المللی پژوهش‌های نوپدید در روانشناسی و علوم تربیتی، اهواز.
  [3] آقا بالا، نفیسه. (1403). خستگی شناختی ناشی از یادگیری مجازی بر کیفیت تصمیم‌گیری تحصیلی دانش‌آموزان. اولین همایش بین‌المللی تحولات نوین در علوم تربیتی، روانشناسی و آموزش وپرورش، ارومیه.
  [4] بهاری‌فر، جلال، وطن‌خواه، جواد، کاکاوند، امیرعباس. (1404). استفاده افراطی از فناوری‌های دیجیتال و اختلال در تنظیم هیجان و عملکرد شناختی جوانان: نقش خستگی ذهنی و روانی ناشی از استفاده دیجیتال. بیست و پنجمین کنفرانس بین‌المللی روانشناسی، مشاوره و علوم تربیتی.
  [5] چراغی، محمد. (1404). بررسی خستگی تصمیم‌گیری ناشی از فضای دیجیتال. دومین همایش بین‌المللی معلمان برتر، مسجد سلیمان.
  [6] خلیلی، رضوان و زمانیان، مریم. (1404). تحلیل رابطه بین استفاده طولانی‌مدت از فضای مجازی و شیوع اختلالات خواب و خستگی مزمن در دانش‌آموزان. همایش بین‌المللی آموزش و پرورش در قرن بیست و یکم، لالى.
  [7] رستمی، مریم، کاکایی، فاطمه و شفیعی، کوثر. (1404). مدیریت خستگی شناختی دانش‌آموزان ابتدایی در مواجهه با محتوای آموزشی دیجیتال. دومین کنفرانس بین‌المللی علوم تربیتی، روانشناسی، علوم ورزشی و تربیت بدنی، ساری.
  [8] سالاری، حسین، حسینی، فرزاد، لباد فر، کنیز، بارانی مزرائی، لیلا. (1404). خستگی شناختی در کلاس‌های هوشمند: آیا آموزش دیجیتال بیش‌ازحد شده‌است؟. چهارمین همایش ملی تازه‌های روانشناسی تکاملی و تربیتی، بندرعباس.
  [9] سلیمانی، نیر، ایزان، فرح، میرویسی، الهام، جعفرنیا، فاضیه. (1403). خستگی شناختی دیجیتال (Digital Cognitive Fatigue) در دانش‌آموزان پساکرونا. مجله یافته‌های پشروان علوم تربیتی و آموزشی، 1(7).
  [10] صالحی، شیوا، دهقانی، مرضیه، عظیمی یانچشمه، اسماعیل، جوادی‌پور، محمد، صالحی، کیوان، نارنجی‌ثانی، فاطمه. (1404). واکاوی عوامل مرتبط بین شایستگی دیجیتال معلمان و کیفیت تدریس. مجله مطالعات آموزش و یادگیری، 17(1)، 17-36.
  [11] کرامتی، انسی. (1402). شناسایی دلایل احساس خستگی و کسالت در دانشجو معلمان طی آموزش‌های مجازی. پویش در آموزش علوم انسانی. 9(30)، 137-154.
  [12] گورکانی، مرتضی، دادی، فاطمه، زارعی، اقدس، سبزه، خدیجه. (1404). بررسی مولفه‌ها و پیامدهای روان‌شناختی آموزش مجازی بر تندرستی روانی دانش‌آموزان در دوران پساکرونا. سومین کنفرانس بین‌المللی حقوق، مدیریت، علوم تربیتی، روانشناسی و مدیریت برنامه‌ریزی آموزشی، تهران.
  [13] محمدپور زارمی، خورشید، قاسمی، محدثه، شاهواروقی فراهانی، صدیقه، صیدی، نیره. (1404). خستگی دیجیتال در دانش‌آموزان. اولین همایش بین‌المللی آموزش نوین: پیوند روانشناسی و تربیت در مسیر تحول آموزشی، ملکان.
  [14] محمدی درویش‌وند، آذر، فرشیخانی، ثریا، رادمهر، الهه، زنگنه، نوشین، محمدی درویش‌وند، گوهر. (1404). تحلیل پدیده خستگی شناختی ناشی از آموزش‌های دیجیتال در دانش‌آموزان ابتدایی. دومین همایش بین‌المللی معلمان برتر، مسجد سلیمان.
  [15] محمودی، مهوش و محمدی‌نژاد، فاطمه و اسماعیلی، زری و رضائی خیرآبادی، شهرزاد. (1404). تحلیل مشکلات آموزشی و روان‌شناختی ناشی از استفاده مستمر از فناوری‌های دیجیتال در مدارس. چهارمین همایش ملی تازه‌های روانشناسی تکاملی و تربیتی، بندرعباس.
  [16] معینی دودانگی، مسیح، نورانی، حنانه، رضایی، بهار. (1404). بررسی پدیده خستگی شناختی دیجیتال (Digital Cognitive Fatigue) در دانش‌آموزان هنرستانی و تاثیر آن بر کیفیت یادگیری مهارت‌های عملی. اولین همایش بین‌المللی پژوهش‌های نوپدید در روانشناسی و علوم تربیتی، اهواز.
  [17] Dung, D. T. H. (2020). The advantages and disadvantages of virtual learning. IOSR Journal of Research & Method in Education, 10(3), 45-48.
  [18] Holland, D. D., & Piper, R. T. (2016). A Technology Integration Education (TIE) Model for Millennial Preservice Teachers: Exploring the Canonical Correlation Relationships Among Attitudes, Subjective Norms, Perceived Behavioral Controls, Motivation, and Technological, Pedagogical, and Content Knowledge (TPACK) Competencies. Journal of Research on Technology in Education, 48(3), 212-226.
  [19] Maeneja R, Rato J, Ferreira IS. (2025). How Is the Digital Age Shaping Young Minds? A Rapid Systematic Review of Executive Functions in Children and Adolescents with Exposure to ICT. Children (Basel). 25;12(5):555. doi: 10.3390/children12050555. PMID: 40426734; PMCID: PMC12109849.
  [20] Muppalla SK, Vuppalapati S, Reddy Pulliahgaru A, Sreenivasulu H. (2023). Effects of Excessive Screen Time on Child Development: An Updated Review and Strategies for Management. Cureus. 18;15(6):e40608. doi: 10.7759/cureus.40608. PMID: 37476119; PMCID: PMC10353947.
  [21] Toker S, Uzun S, Emirza EG, Güven E. (2026). In the Shadow of Digital Burnout: A Qualitative Study on Academic Nurses' Perspectives on Digital Fatigue and Mental Health. J Nurs Scholarsh, 58(2):e70070.
  [22] Vink, J. M., Van Beijsterveldt, T. C., Huppertz, C., Bartels, M., & Boomsma, D. I. (2016). Heritability of compulsive internet use in adolescents. Addiction Biology, 21(2), 460-468.
•   کلمات کلیدی به فارسی : خستگی دیجیتال، حواس‌پرتی دیجیتال، یادگیری، تمرکز، دانش‌آموزان.
•   چکیده مقاله به انگلیسی : With the rapid integration of digital technologies into education, both screen exposure time and the volume of students’ assignments have increased dramatically, raising growing concerns about the phenomenon of digital fatigue among children. This study aims to investigate the effect of digital fatigue on children’s learning and concentration. A descriptive analytical method was employed, based on library research. The findings from empirical studies indicate that digital distractions during academic tasks reduce learning performance. Furthermore, evidence suggests that fast paced content (e.g., short videos) diminishes students’ attentional capacity and increases dependence on rapid stimuli. A review of the literature reveals that digital fatigue can negatively affect children’s learning and concentration through various mechanisms, including cognitive overload, media multitasking, disrupted sleep quality, and reduced face to face interactions. However, the relationship between technology use and cognitive outcomes is neither linear nor uniform; it is moderated by contextual factors such as age, content type, usage intensity, and parental involvement. Digital fatigue is a real phenomenon that can undermine children’s attention span and learning capacity. Nevertheless, technology is neither inherently beneficial nor harmful; the way it is used is the primary determinant of its effects. Screen time management, enhancing media literacy, and balancing online and offline activities are key strategies to protect children’s cognitive health in the digital age.
•   کلمات کلیدی به انگلیسی : Digital fatigue, digital distraction, learning, concentration, students
•  صفحات : 17-28
•   دانلود فایل ( 442.58 KB )